Tự kiểm tra thay vì đọc lại

Cách ôn phổ biến nhất là đọc lại bài, tô màu chỗ quan trọng, đọc thêm lần nữa trước khi thi. Đọc lại cho cảm giác đã thuộc, nhưng một tuần sau phần lớn đã quên. Bài này nói về một cách ôn khác có nhiều bằng chứng hơn: tự kiểm tra.

Tự kiểm tra là gì

Tự kiểm tra (tiếng Anh: retrieval practice) là cố nhớ lại kiến thức mà không nhìn tài liệu. Ví dụ: gấp sách lại rồi viết ra những gì vừa học, che nghĩa rồi tự nói từ, làm bài trắc nghiệm trước khi xem lại bài.

Điểm chính: bài kiểm tra không chỉ để đo xem bạn biết gì. Chính việc cố nhớ lại làm cho kiến thức bám lâu hơn. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng kiểm tra (testing effect).

Vì sao đọc lại có cảm giác hiệu quả

Khi đọc lại một bài, câu chữ quen dần, đọc trôi hơn. Ta dễ nhầm cảm giác "quen" đó với "nhớ được". Nhưng nhận ra một câu khi nó nằm trước mặt khác với tự nói ra câu đó khi không có gì để nhìn.

Roediger và Karpicke (2006) cho thấy rõ sự nhầm lẫn này. Sinh viên Đại học Washington ở St. Louis (Mỹ) học các đoạn văn ngắn lấy từ sách luyện thi TOEFL, về Mặt Trời và rái cá biển. Ở thí nghiệm 2, mỗi người học một đoạn văn qua bốn lượt liên tiếp, chia ba nhóm:

Bốn lượt đọc (mỗi lượt 5 phút).
Ba lượt đọc, rồi một lượt tự viết lại bài.
Một lượt đọc, rồi ba lượt tự viết lại bài (không được xem đáp án).

Kiểm tra sau 5 phút, nhóm chỉ đọc nhớ nhiều nhất (83% ý của bài, so với 78% và 71%). Kiểm tra sau 1 tuần, kết quả đảo ngược: nhóm tự viết lại 3 lần nhớ 61%, nhóm 1 lần 56%, nhóm chỉ đọc 40%.

Điều đáng chú ý: nhóm chỉ đọc lại tự tin nhất rằng mình sẽ nhớ bài sau một tuần. Họ tự tin nhất nhưng kết quả kém nhất, dù trong bốn lượt đó họ đã đọc hết bài khoảng 14 lần, còn nhóm tự viết lại ba lần chỉ đọc khoảng 3 lần.

Mức bằng chứng: mạnh — hiệu ứng kiểm tra đã được lặp lại trong rất nhiều thí nghiệm. Riêng các con số trên là của một nghiên cứu, trên sinh viên đại học Mỹ, học đoạn văn tiếng Anh trong phòng thí nghiệm.

Tự kiểm tra tốt hơn cả cách học "chủ động" khác

Có người nghĩ: chỉ cần học chủ động là được, không cần tự kiểm tra. Karpicke và Blunt (2011) so sánh tự kiểm tra với vẽ sơ đồ khái niệm (concept map) trong lúc vẫn nhìn bài, một cách học chủ động được dùng nhiều trong dạy khoa học. Thời gian học hai nhóm bằng nhau. Nhóm tự kiểm tra học bài một lần, viết lại những gì nhớ được, đọc lại bài, rồi viết lại lần nữa.

Kết quả sau 1 tuần:

Thí nghiệm 1: nhóm tự kiểm tra làm đúng trung bình 67%, nhóm vẽ sơ đồ 45%. Ưu thế có cả ở câu hỏi suy luận, không chỉ câu hỏi nhớ nguyên văn.
Thí nghiệm 2: 101 trên 120 sinh viên (84%) làm bài tốt hơn sau khi tự kiểm tra. Ưu thế vẫn còn ngay cả khi bài thi cuối là vẽ sơ đồ khái niệm.
Trong khi đó, 90 trên 120 sinh viên (75%) đoán rằng vẽ sơ đồ hiệu quả bằng hoặc hơn tự kiểm tra.

Bài học: cảm giác "mình học tốt" không phải thước đo đáng tin. Một cách học có thể cho cảm giác nặng nề hơn nhưng lại cho kết quả lâu dài tốt hơn.

Mức bằng chứng: vừa — hai thí nghiệm trên sinh viên đại học với bài đọc khoa học. Chưa kiểm tra với học ngoại ngữ hay lập trình.

Các nhà nghiên cứu xếp hạng cách học

Dunlosky và cộng sự (2013) tổng hợp nghiên cứu về 10 cách học phổ biến, xét xem lợi ích có giữ được qua nhiều độ tuổi, trình độ, loại tài liệu và loại bài thi không.

Tự kiểm tra (practice testing) và học giãn cách được xếp "hiệu quả cao", vì có lợi cho người học ở nhiều độ tuổi, trình độ và cả trong lớp học thật.
Đọc lại và tô đậm, gạch chân bị xếp "hiệu quả thấp", vì không giúp cải thiện kết quả một cách ổn định. Nhóm tác giả khuyên dùng tự kiểm tra thay cho đọc lại.

Một phân tích gộp của Rowland (2014) còn cho thấy: kiểu kiểm tra bắt phải tự nhớ ra (viết, nói lại) cho lợi ích lớn hơn kiểu chỉ cần nhận ra đáp án đúng (chọn trong các phương án).

Mức bằng chứng: mạnh — một bài tổng quan lớn và một phân tích gộp, gồm nghiên cứu trên người học nhiều độ tuổi và trình độ.

Áp dụng khi học tiếng Hàn

Che nghĩa, tự nói câu tiếng Hàn. Viết câu tiếng Việt một bên, tiếng Hàn một bên. Che cột tiếng Hàn, nhìn tiếng Việt và tự nói hoặc viết câu tiếng Hàn. Sau đó mở ra so.

"Tôi đến từ Việt Nam." → 저는 베트남에서 왔어요.
"Vì trời mưa nên tôi ở nhà." → 비가 와서 집에 있었어요.

Nên luyện chiều từ tiếng Việt sang tiếng Hàn, vì đó là chiều bạn cần khi nói và viết.

Làm bài kiểm tra trước, đọc lại sau. Khi ôn một bài KIIP cũ, đừng mở bài khoá ra đọc trước. Làm bài tập của bài trước, sai chỗ nào thì mới quay lại đọc đúng chỗ đó.

Tự viết ví dụ ngữ pháp từ trí nhớ. Gấp sách, viết 2–3 câu dùng mẫu ngữ pháp vừa học. Ví dụ với -(으)ㄹ 수 있다 (có thể làm gì): 한국어를 읽을 수 있어요 (Tôi có thể đọc tiếng Hàn). Viết xong mới mở sách kiểm tra cách chia.

Áp dụng khi học lập trình

Viết lại hàm mà không nhìn. Sau khi học một bài, đóng ví dụ lại và tự viết lại hàm đó từ đầu bằng Java. Kẹt chỗ nào thì đó chính là chỗ bạn chưa hiểu. Xem lại đúng chỗ đó, rồi đóng lại và viết lần nữa.

Đoán kết quả trước khi chạy. Trước khi bấm chạy, viết ra giấy chương trình sẽ in gì:

List<Integer> list = new ArrayList<>(List.of(3, 1, 2));
Collections.sort(list);
list.add(0);
System.out.println(list);

Bạn đoán in ra gì? Chạy thử để kiểm tra (đáp án: [1, 2, 3, 0], vì add thêm vào cuối sau khi đã sắp xếp). Đoán sai không sao. Điều quan trọng là bạn đã phải tự suy ra trước khi nhìn kết quả.

Mức bằng chứng: vừa — đây là áp dụng nguyên tắc chung. Các nghiên cứu nêu trong bài dùng bài đọc và từ vựng, chưa thử riêng với lập trình.

Kiểm tra đáp án sau khi tự kiểm tra

Tự kiểm tra mà không biết mình đúng hay sai thì dễ nhớ luôn cả cái sai.

Pashler và cộng sự (2005) cho 258 người học cặp từ tiếng Luganda (một ngôn ngữ ở Uganda) và tiếng Anh. Được xem đáp án đúng sau khi trả lời sai giúp nhớ tốt hơn nhiều ở bài kiểm tra 1 tuần sau. Xem đáp án sau khi đã trả lời đúng thì gần như không khác biệt.
Butler và Roediger (2008) cho thấy với bài trắc nghiệm, xem đáp án (ngay sau đó hoặc muộn hơn) giúp nhớ đúng nhiều hơn và giảm việc nhớ nhầm các phương án sai.

Cách làm: tự kiểm tra xong thì so đáp án luôn. Ghi lại câu sai để lần sau kiểm tra lại câu đó.

Mức bằng chứng: vừa — vài thí nghiệm trong phòng thí nghiệm, với từ vựng và đoạn văn.

Áp dụng ngay

Lần ôn tới, gấp sách và viết ra mọi thứ còn nhớ trước khi mở sách đọc lại.
Chọn 10 câu tiếng Hàn trong bài vừa học, che phần tiếng Hàn và tự nói lại từ nghĩa tiếng Việt.
Làm bài kiểm tra của một bài KIIP cũ trước, chỉ đọc lại phần làm sai.
Viết lại từ đầu một hàm Java vừa học mà không nhìn ví dụ.
Sau mỗi lần tự kiểm tra, so đáp án ngay và ghi lại câu sai.

Trên VieTopik

Lộ trình KIIP: Sơ cấp 1 có câu hỏi kiểm tra chấm tự động ngay trong trình đọc; giáo trình và sách bài tập các cấp có đáp án của sách để tự chấm.
Ngữ pháp: xem lại cách dùng và ví dụ sau khi đã tự viết câu của mình.
Luyện thi TOPIK I: làm theo từng phần hoặc thi thử có giờ.
Khoá Java và Khoá C#: nhiều bài học có câu hỏi kiểm tra cuối bài.
Góc học tập: gợi ý các điểm ngữ pháp nên ôn, dựa trên phần bạn tự chấm và câu hỏi kiểm tra của Sơ cấp 1.

Nguồn