Giữ nhịp học đều mỗi ngày

Nhiều người bắt đầu rất hăng: cuối tuần ngồi học ba tiếng, rồi cả tuần sau không mở sách. Người làm ca ở Hàn hay người học lập trình sau giờ làm thường gặp cảnh này, vì giờ giấc thay đổi và lúc rảnh thì đã mệt. Vấn đề thường không nằm ở quyết tâm mà ở chỗ chưa có cách biến ý định thành việc làm lặp lại.

Mục tiêu nhỏ mỗi ngày thay vì buổi lớn thất thường

"Tuần này học xong bài 5 KIIP" là một mục tiêu lớn, dễ bị dời đến cuối tuần rồi bỏ. "Mỗi ngày đọc một trang bài 5 và làm hai câu bài tập" nhỏ hơn, làm được cả hôm mệt.

Có hai lý do để chọn cách nhỏ và đều. Thứ nhất, chia việc học thành nhiều lần cách nhau giúp nhớ lâu hơn học dồn (xem bài Ôn ngắt quãng thay vì học dồn). Thứ hai, thói quen hình thành qua việc lặp lại cùng một hành động trong cùng một bối cảnh. Trong nghiên cứu của Lally và cộng sự (2010) nêu ở phần sau, người thực hiện hành vi đều đặn hơn thì đường tăng thói quen của họ khớp mô hình tốt hơn.

Mức bằng chứng: vừa — lợi ích của việc chia nhỏ để nhớ lâu có bằng chứng mạnh. Việc "nhỏ và đều thì dễ duy trì hơn lớn và thất thường" là suy ra từ nghiên cứu về thói quen, chưa có thí nghiệm so sánh trực tiếp hai cách này trên người học ngoại ngữ.

Kế hoạch "nếu–thì"

Ý định chung như "Tôi sẽ chăm học tiếng Hàn" thường không đủ. Gollwitzer (1999) tổng kết về một dạng kế hoạch cụ thể do ông đề xuất, gọi là implementation intention (ý định thực hiện), có cấu trúc: "Khi gặp tình huống X, tôi sẽ làm Y". Kế hoạch này gắn sẵn hành động với một tình huống, để khi tình huống đến thì không cần cân nhắc lại có học hay không.

Ví dụ:

"Sau bữa tối, tôi học 15 phút ngữ pháp."
"Khi lên xe buýt về ký túc xá sau ca, tôi ôn 10 thẻ từ vựng."
"Khi tắt máy tính công ty, tôi mở IDE và làm một bài tập Java trước khi về."

Gollwitzer và Sheeran (2006) làm phân tích gộp trên 94 phép kiểm tra độc lập. Kết quả: người lập kế hoạch "nếu–thì" đạt mục tiêu tốt hơn, với mức ảnh hưởng trung bình đến lớn (d = 0,65).

Kế hoạch tốt cần tình huống cụ thể. "Khi rảnh, tôi sẽ học" quá mơ hồ vì lúc nào cũng có thể coi là chưa rảnh. "Sau khi đánh răng buổi tối" thì rõ ràng.

Mức bằng chứng: mạnh — phân tích gộp gần một trăm phép kiểm tra cho thấy hiệu quả ổn định. Các nghiên cứu này đo nhiều loại mục tiêu, không riêng việc học ngoại ngữ hay lập trình; áp dụng cho việc học là suy rộng hợp lý.

Thói quen cần thời gian, và mỗi người một khác

Lally, van Jaarsveld, Potts và Wardle (2010) theo dõi 96 người tình nguyện, phần lớn là học viên sau đại học, tuổi trung bình 27. Mỗi người chọn một hành vi ăn uống hoặc vận động để làm hằng ngày trong cùng một bối cảnh, ví dụ "sau bữa sáng", trong 12 tuần. Mỗi ngày họ tự chấm mức độ hành vi đó đã thành tự động.

Có 82 người đủ dữ liệu để phân tích, và mô hình khớp tốt với 39 người. Trong nhóm 39 người này, thời gian trung vị để mức tự động đạt 95% mức tối đa là 66 ngày. Khoảng dao động từ 18 đến 254 ngày. Con số 254 ngày là dự đoán từ mô hình, vì nghiên cứu chỉ kéo dài 84 ngày.

Ý chính cho người học: không có một con số cố định cho mọi người. Câu "21 ngày là hình thành thói quen" hay được nhắc trên mạng. Gardner, Lally và Wardle (2012) gọi đó là một quan niệm sai, có lẽ bắt nguồn từ quan sát giai thoại về bệnh nhân phẫu thuật thẩm mỹ, không phải từ nghiên cứu về thói quen. Nếu sau ba tuần việc học vẫn còn phải cố, đó là chuyện bình thường.

Mức bằng chứng: vừa — một nghiên cứu theo dõi kỹ trong đời thực, nhưng mẫu nhỏ, phần lớn là sinh viên, hành vi là ăn uống và vận động đơn giản, mức tự động do người tham gia tự đánh giá. Việc học một bài ngữ pháp phức tạp hơn uống một cốc nước, nên thời gian có thể khác.

Lỡ một ngày không làm hỏng cả quá trình

Nhiều người bỏ hẳn sau khi lỡ vài hôm vì nghĩ "chuỗi đã đứt rồi". Lally và cộng sự (2010) kiểm tra điều này. Ngay sau một lần bỏ lỡ, điểm tự động hôm sau thấp hơn một chút nhưng không có ý nghĩa thống kê, và không thấy ảnh hưởng lâu dài từ một lần bỏ lỡ đơn lẻ.

Với người làm ca ở Hàn theo diện EPS, những tuần tăng ca hay đổi ca đêm khó tránh. Hôm đó có thể bỏ, hoặc làm phiên bản tối thiểu, ví dụ đọc lại năm từ vựng. Điều quan trọng là quay lại kế hoạch "nếu–thì" vào ngày hôm sau.

Mức bằng chứng: vừa — kết quả từ cùng một nghiên cứu ở trên, chỉ xét ảnh hưởng của một lần bỏ lỡ đơn lẻ. Nghiên cứu không cho biết bỏ nhiều ngày liền thì ảnh hưởng thế nào.

Gắn việc học vào thói quen sẵn có

Trong nghiên cứu của Lally, mỗi người chọn một bối cảnh cố định đi kèm hành vi mới, như "sau bữa sáng". Đây cũng là cách dễ nhất để chọn phần "nếu" trong kế hoạch: lấy một việc ngày nào cũng làm.

Người làm ca: ca thay đổi nên giờ đồng hồ không ổn định. Thay vì "học lúc 8 giờ tối", dùng mốc gắn với việc chắc chắn có: "sau khi ăn cơm sau ca", "trong 20 phút đi xe về". Ca ngày hay ca đêm thì mốc này vẫn còn.
Người học Java sau giờ làm: "sau khi pha cà phê buổi tối, tôi mở bài học trong 20 phút". Nếu về nhà là không muốn mở máy, có thể chọn mốc ở công ty, ngay trước khi rời bàn.

Mức bằng chứng: vừa — gắn hành vi mới với một bối cảnh cố định là thiết kế của nghiên cứu Lally và đúng với định nghĩa kế hoạch "nếu–thì" của Gollwitzer, nhưng chưa có thí nghiệm riêng so sánh mốc thời gian với mốc thói quen cho việc học tiếng.

Ghi lại tiến độ

Harkin và cộng sự (2016) làm phân tích gộp 138 nghiên cứu, tổng cộng 19.951 người tham gia. Các nghiên cứu này chia ngẫu nhiên người tham gia vào nhóm được khuyến khích theo dõi tiến độ và nhóm đối chứng. Kết quả: theo dõi tiến độ giúp đạt mục tiêu tốt hơn (d = 0,40). Hiệu quả lớn hơn khi tiến độ được ghi lại cụ thể (viết ra, ghi lại) và khi kết quả được báo cáo hoặc công khai với người khác.

Áp dụng: ghi số phút học mỗi ngày, đánh dấu bài đã xong, hoặc báo tiến độ hằng tuần cho một người bạn cùng học.

Mức bằng chứng: mạnh — phân tích gộp lớn với các thử nghiệm phân bổ ngẫu nhiên. Các nghiên cứu trong phân tích gộp đo nhiều loại mục tiêu, không riêng việc học, nên áp dụng cho việc học là suy rộng.

Áp dụng ngay

Viết một câu "nếu–thì" cho việc học, với phần "nếu" là một việc ngày nào cũng làm.
Đặt mục tiêu ngày nhỏ đến mức hôm mệt vẫn làm được, ví dụ 15 phút hoặc 10 thẻ từ vựng.
Chuẩn bị sẵn một "phiên bản tối thiểu" cho hôm tăng ca, ví dụ đọc lại 5 từ.
Ghi số phút học mỗi ngày trong tuần này, cuối tuần xem lại.
Nếu lỡ một ngày, quay lại kế hoạch vào ngày hôm sau, không đợi đầu tuần.

Trên VieTopik

Góc học tập: xem số phút đã học, đặt mục tiêu số phút mỗi tuần, theo dõi chuỗi ngày học và đọc lời nhắn ngắn kèm một việc nên làm tiếp.
Lộ trình KIIP: đánh dấu từng bài KIIP đã học để thấy tiến độ.
Phim có phụ đề Hàn–Việt: một lựa chọn cho phiên bản tối thiểu hôm mệt.
Bài liên quan: Tự kiểm tra thay vì đọc lại, Ôn ngắt quãng thay vì học dồn, Năm lầm tưởng phổ biến về việc học.

Nguồn